Yayınlarımız

Image

TÜRKİYE’DE UZAKTAN (ONLINE) DURUŞMA

Teknolojinin baş döndürücü değişimi ve 21. yy.’ında insani ilişkileri kökten değiştiren internetin hayatımıza girişi, hukuk alnını da derinden etkiledi. İnternet üzerinden yapılan sözleşmeler ve hukuki ilişkiler kadar, internet üzerinden işlenen suçlar da hukuk dünyasına girdi. Buna paralel biçimde mevzuat değişiklikleri ve yeni hukuki alanlar ortaya çıktı. Hukukun uygulanması ve özellikle yargılamalarda teknolojinin kullanımı, ülkemizde UYAP sistemi ile gerçekleşti.[1] UYAP sistemi ilk uygulanmaya başlandığı yıllarda birçok problem yaşatmış olsa da zamanla tüm hukukçuların ve davada taraf olan vatandaşların erişim sağlayabildiği güvenli bir alan haline geldi. UYAP, açılımı Ulusal Yargı Ağı Projesi olan, ülkemizdeki tüm dava ve icra dosyalarının bilgisayar ortamına aktarılarak dosyaların burada tutulmasını ve sistem üzerinden yeni evrak ve dilekçelerin eklenmesini ve tarafların ulaşımına sunulmasını öngören bir projedir. Bu sisteme avukatlar, kendilerine tahsis edilen özel elektronik imzaları ile ulaşabilmektedir. Elektronik imzaları ile dilekçeleri imzalamakta ve dosyaya sunmaktadırlar.

 

 

Adliyelerde de her hâkim ve savcının ayrı şifreler ile sisteme erişimi mümkün olduğu gibi, dosyaya belge ve bilgi yükleyen kalem personelinin de kendi şifreleri ile sisteme girmeleri mümkündür. Tüm duruşmalar UYAP sistemi üzerinden yapılmakta ve duruşma tutanakları hâkimin onayından sonra sisteme yüklenmektedir.  Bu sistem sayesinde dosyaya yeni bir belge girip girmediği avukatlar ve mahkeme tarafından anlık görüntülenebilmektedir. Kısa zaman önce bu sisteme paralel olarak tebligatların da elektronik biçimde yapılması zorunlu hale gelmiştir. Artık bir memur tarafından avukat bürolarına mahkemeden gelen tebligatların dağıtımı yapılmamakta, elektronik ortamda avukatlara tebligat gönderilmektedir. UYAP sistemine erişebilmek sadece avukatlara değil aynı zamanda davada taraf olan vatandaşlara da tanınmış bir imkandır.  Davada taraf olan kişiler UYAP sisteminin vatandaşlara has kısmından e-devlet şifrelerini girerek dosyalarını görüntüleyebilmektedirler. E-devlet[2] isimli sistemde pek çok kamu hizmetini ve başvuruyu yapabilmek adına hazırlanmış bir internet sitesidir ve TC vatandaşı olan kişilerin kimlik numaraları ve şifreleri ile girebildikleri bir sitemdir. Bu sayede adliyelerde dosyaya bakmak ya da mevcut durumu öğrenmek içim bizzat mahkeme kalemine gitmek zorunluluğu ortadan kalkmış ve kalemlerdeki yoğunluk da azalmıştır.

         Adliyeye gitmeden dava açmak, davaya cevap vermek, süreli itirazları sunabilmek ve diğer usulî işlemleri yapabilmek mümkün. Bunun pek çok pratik faydası olduğu gibi uzun zamandır UYAP kullanan avukatlar ve mesleğe yeni başlayanlar, UYAP yokken işlemlerin nasıl yapıldığını hatırlayamaz olmuşlardır.

         Yargılamadaki usulî işlemlerin UYAP üzerinden yapılması, geriye kalan tek şeyin yani duruşmanın da UYAP üzerinden yapılıp yapılamayacağı sorusunu gündeme getirmiştir. Aslında mevzuatımıza göre bu şekilde uzaktan duruşma yapılabilmesi mümkündür. HMK m: 149 uzaktan duruşma yapılmasına yasal imkân vermektedir. Ancak henüz ülkemizde UYAP sistemi üzerinden sadece ceza davalarında sanıkların, cezaevinde ise cezaevinden, başka bir şehirde ise o şehirdeki adliye binasında yer alan online duruşma odasından duruşmaya katılma imkânı bulunmaktadır. Aynı imkan hukuk yargılamalarında henüz kullanım sahası bulmamıştır. Yasal altyapısı bulunan bu duruşma imkanının hayat geçirilebilmesi için Adalet Bakanlığı’nın gerekli teknik altyapı çalışmasını yürüttüğü resmi olarak açıklanmıştır.[3]  İlgili yasa hükmü şu şekildedir :

Hukuk Muhakemeleri Kanunu

Ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla duruşma icrası

MADDE 149- (1) Mahkeme, tarafların rızası olmak şartıyla, kendilerinin veya vekillerinin, aynı anda ses ve görüntü nakledilmesi yoluyla bulundukları yerden duruşmaya katılmalarına ve usul işlemleri yapabilmelerine izin verebilir. 

(2) Tarafların rızası olmak kaydıyla, mahkeme; tanığın, bilirkişinin, uzmanın veya bir tarafın dinlenilmesi esnasında başka bir yerde bulunmalarına izin verebilir. Dinleme, ses ve görüntü olarak aynı anda duruşma salonuna nakledilir.

         Yürürlükte bu şekilde bir yasa hükmü mevcutken ve Covid 19 döneminde devlet kurumlarının ve özel şirketlerin hemen her toplantısı uzaktan yapılmaktayken, duruşmaların bu hükme göre online olarak yapılması artık gereklilik arz eder hale gelmiştir.  

TÜRKİYE’DE ONLİNE DURUŞMA UYGULAMASI

Ülkemizde ceza davalarında online duruşma 2012 yılından bu yana fiili olarak uygulanmaktadır. SEGBİS (Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi) adı verilen bu sistemde sanık cezaevinde ise, cezaevlerinde mevut SEGBİS odalarından duruşmaya katılabilmekte, başka şehirde ise o şehirdeki adliyede mevcut SEGBİS odasından duruşmaya katılabilmektedir. Bu usulde sadece sanık değil, aynı zamanda avukatı da duruşmaya sanığın bulunduğu şehirde ve yanında hazır bulunarak katılabilmektedir.

 

Ceza Usul Hukuku’nda, özellikle tutuklu sanıkların, uzak şehirlerden, insani olmayan şartlarda duruşmalara getirilmesi meselesi uzun yıllar eleştiri konusu olmuştur. Ne var ki savunma hakkı ve delillerin doğrudan doğruyalığı gibi ilkeler nedeniyle sanıkların savunmalarını bizzat mahkeme huzurunda yapmaları da savunulan bir görüştür. Ancak teknolojinin gelişimine paralel sanıklar cezaevinden ya da bulundukları şehirlerdeki adliyelerin SEGBİS odalarından duruşmalara katılır olmuşlardır. Bazı istisnalar dışında (belge sunma delil gösterme vb.) bu sistemin yargılamada sorun yaratmadığı, üstelik huzurda yargılamaya katılmanın da her zaman mümkün olduğu düşünüldüğünde SEGBİS üzerinden yapılan ceza yargılamalarının hak ihlaline sebebiyet vermediğini söylemek mümkündür.

         Örneğin İzmir Ağır Ceza Mahkemesi’nde görülmekte olan bir davanın duruşmasına Diyarbakır’da bulunan tutuksuz sanık ve avukatı, Diyarbakır Adliyesi’nin SEGBİS duruşmaları için tayin edilmiş odasından katılabilmektedir. Yine hangi şehirde olursa olsun tüm cezaevlerinde bulunan uzaktan duruşmaya katılma odaları sayesinde sanıklar adliyeye gelmeden duruşmalara katılabilmektedir. Yaklaşık 10 yıla varan bu duruşma tecrübesi online duruşmanın zaman ve hız açısından önemli faydaları olduğunu bize göstermiştir. Devletin otoritesi ve cezalandırma gücü adına yapılan ve bu anlamda belli bir disiplin altında gerçekleştirilmesi gereken ceza yargılamaları haricinde, hukuk yargılamaları ve idari yargı alanındaki duruşmalarda, UYAP sisteminin bir parçası olan avukatların, adliyeye gitmeden bürolarından duruşmalara katılabilmeleri son derece mantıklı ve ciddi zaman kazandıracak bir uygulama olacaktır. SEGBİS üzerinden yapılan ceza davalarının duruşmalarında duruşma disiplini ve ciddiyetinin bozulmadığı, usul hükümlerinin uygulanmasında ciddi bir sıkıntı çekilmediği de duruşma tecrübeleri ile sabit hale gelmiştir. Hukuk davalarında hazırlanan online duruşma altyapısının SEGBİS ten farklı olarak farklı bir şehirdeki adliyeye gitmek şeklinde değil, avukatın bürosundan duruşmaya katılmak şeklinde olacağı anlaşılmaktadır. Bu doğru olan yöntemdir. Zira ceza davalarında kamu otoritesi kullanılmakta olduğundan, başka şehirde de olsa sanığın adli otorite altında olması önemlidir. Ancak hukuk yargılamasında böyle bir ihtiyaç yoktur. Yargılamaya tarafların bizzat katılımı zorunluluğu da olmadığından, avukatların meslek mensubu olarak yargı görevini yürüttükleri bürolarından duruşmalara katılmaları yargılamayı daha etkin ve hızlı hale getirecektir.    

         Hukuk yargılamaları uzun sürmekte olup, müzekkere cevaplarının beklenmesi, bilirkişi raporunun beklenmesi, mahkemenin re’sen gerekli gördüğü ya da tarafların talepleri üzerine yeni yazılar yazılmasına karar verilen duruşmalar gibi davanın seyri içinde yer alan ve aslında duruşma yapılmasına da gerek olmayan duruşmaların gereksiz zaman kaybına neden olduğu tartışmasızdır. Bir avukatın bürosundan çıkıp adliyeye gelmesi, bazen otuz dakika, bazen bir saat, bazen iki saat ve hatta daha fazla sıra gelmesini beklemesi, hem ciddi bir zaman kaybına yol açmakta, hem de konsantrasyonu bozulan ve yorulan avukatların, buna paralel olarak hakimlerin verimsiz duruşma yapmalarına neden olmaktadır.

         Yukarıda açıkladığımız üzere ülkemizde 10 yıla yakın bir zamandır ceza davalarında uzaktan duruşma yapılmaktadır. Ceza yargılaması gibi, yargılama şekli, disipline ve zora tabi olan, dolayısıyla daha sert denebilecek bir alanda uzaktan duruşma yapılmakta iken, hukuk yargılaması gibi tarafların talepleri ile ilerleyen bir yargılama türünde uzaktan duruşma yapılması Türk hukukçuları için kolay uyum sağlanacak bir yöntem olacaktır. Büyük bir çoğunlukla avukatlar tarafından takip edilen hukuk davalarında avukatların UYAP sistemi aracılığı ile bürolarından duruşmaya katılmaları, taleplerini ileri sürmeleri mümkün olacaktır. Tanık dinlenmesi gibi bazı istisnai haller haricinde mahkeme salonunda tarafların ve hakimin bir araya gelmesinin hukuki bir gereği bulunmamaktadır.   

         Son olarak COVİD – 19 salgını gibi çok ciddi bir sorunun karşımıza çıktığı düşünüldüğünde, eğer birkaç yıl önce uzaktan duruşma yapılması sistemine geçilmiş olsaydı şu anda yargılamaların gecikmesinin de önüne geçilmiş olabilirdi.  Diğer yandan her zaman kalabalık olan adliyelerdeki yoğunluğun azaltılmış olması da toplum sağlığı açısından faydalı olacaktır.

         Tüm bu zorunluluklardan hareketle ülkemizde uzaktan duruşma fikrinin ortaya çıkmış olması sevindiricidir. Adalet Bakanı Sayın Abdülhamit Gül tarafından açıklanan, avukatların adliyeye gitmeden bürolarından duruşmalara katılabilmeleri için çalışmaların başlandığı haberi bu bakımdan önemlidir. İletişimin hızlandığı ve zamanın önem kazandığı günümüzde tanık dinleme, ifade alma gibi yüz yüze olması gerekli bazı istisnai duruşmalar hariç; özellikle hukuk yargılamasında, sadece mahkemelerin kurum ya da kişilerle yaptıkları yazışmalarla ilgili ara kararlara sahne olan, bunun dışında yargılama adına bir ilerleme kaydedilmeyen çok sayıda duruşma yapılması önlenmiş olacaktır. Bu sayede yargının üstünden önemli bir iş yükü kalkmış olacak ve dosyalara daha çok zaman ayrılarak karara ulaşma süresi kısaltılmış olacaktır. Yargılamaya katılan tüm kişiler açısından zaman kazandırıcı olan bu düzenleme, gelişen teknoloji karşısında kaçınılmaz hale gelmiştir.

         Elbette bu şekilde bir duruşma pratiği, savunma hakkına, duruşmaya katılma hakkına zarar vermemelidir. Ancak yazılı yargılamaya, daha doğrusu dilekçe üzerinden konuşmaya dayalı hukuk yargılamamızda tanık dinlenmesi ya da sözlü yargılama aşaması dışındaki duruşmaların online olarak yapılmasının bu hakları zarara uğratmak bir yana yargılamayı hızlandırarak adalete erişimi kolaylaştıracaktır.  Sonuçta uzaktan/online ya da bürodan duruşma yapılması bir usul uygulaması olup iyi uygulayıcılar elinde iyi netice verecektir. Tıpkı şimdiye kadar yüz yüze yapılan duruşmalarda olduğu gibi…

Av. Zehra GÜRBÜZ ÖNAL

Arabulucu & Avukat & Danışman

Marka ve Patent Vekili

ONAL&ONAL HUKUK BÜROSU

 

[3] https://www.ntv.com.tr/video/turkiye/adalet-bakani-acikladi-avukatlar-burolarindan-durusmaya-katilabilecek,0MJXPCZySE-G58qx_iFnbA